«Адлюстраванні. Зорка таленту Міхася Стральцова». Радыёблог Галіны Шаблінскай (аўдыё)

• Перадача: Радыёблог
• Дата: 14.02.2022

14 лютага – 85 гадоў з дня нараджэння лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Беларусі, вядомага паэта і празаіка Міхася Стральцова. Ён прыйшоў у беларускую літаратуру ў другой палове ХХ стагоддзя, у адзін час з такімі пісьменнікамі, як Вячаслаў Адамчык, Рыгор Барадулін, Віктар Карамазаў, Васіль Зуёнак, Янка Сіпакоў, Генадзь Бураўкін ды іншыя. Цэлае пакаленне, якое называлі філалагічным, а яшчэ – пакаленнем шасцідзясятнікаў і «дзяцей вайны», адразу заявіла пра сябе ярка, самабытна, таленавіта.

Міхася Стральцова найперш вылучалі эстэтычная культура думкі і пачуцця, тонкі псіхалагізм, філасафічнасць і засяроджанасць на дэталях, якія становяцца алегорыяй. А яшчэ яго лічылі «першапраходцам», «першаадкрывальнікам» у многіх жанрах, прадаўжальнікам інтэлектуальнага кірунку ў беларускім мастацкім слове. На пісьменніка-пачаткоўца паўплывала ранняя імпрэсіянісцкая проза Кузьмы Чорнага. Потым ён адкрыў для сябе Максіма Гарэцкага, а найбольш творча блізкім аказаўся Максім Багдановіч, пра якога было напісана цудоўнае эсэ «Загадка Багдановіча». Дазволю сабе адну цытату з яго: «Загадка ёсць у лёсе амаль кожнага мастака. Гэта загадка ракі: яна нараджаецца недзе ў вытоках, трымціць і мроіцца там, і толькі мора, у якое ўпадае рака, цалкам разгадвае яе. Мора – гэта час, жыццё народа і літаратуры, да якіх прылучаецца мастак. У асобе, у адзінкавым лёсе – загадка, у жыцці народа і літаратуры – вырашэнне яе».

Думаю, прыхільнікі таленту самога Міхася Лявонцьевіча маглі б таксама доказна паразважаць і пра загадку яго творчага лёсу. Чаму, напрыклад, пасля некалькіх выдадзеных кніг прозы ён звяртаецца да паэтычнага жанру? І з 1973-га па 1986-ы гады адзін за другім выходзяць чатыры зборнікі вершаў: «Ядлоўцавы куст», «Цень ад вясла», «Яшчэ і заўтра», «Мой свеце ясны». За апошні, дарэчы, аўтар атрымаў Дзяржаўную прэмію Беларусі імя Янкі Купалы. Або, скажам, як ён прыйшоў да ваеннай тэмы? І чаму так, як напісаў пра вайну Стральцоў, не зрабіў гэтага ніхто іншы? Сам пісьменнік тлумачыў, што ваенны і пасляваенны вопыт не адразу «абазваўся» ў творчасці: «Усведамленне важнасці яго расло разам з чалавечым і грамадзянскім пасталеннем… Ужо дарослымі мы па-сапраўднаму адчулі сябе дзецьмі вайны. І тады напісалася апавяданне «На чацвёртым годзе вайны», аповесць «Адзін лапаць, адзін чунь». Там – уражанні ваеннага дзяцінства, першапачатковы, можа, самы галоўны жыццёвы вопыт. Там шмат свайго, дакладна біяграфічнага».

На Беларускім радыё ў 1995-м годзе паводле аповесці «Адзін лапаць, адзін чунь» рэжысёрам Зінаідай Паўлоўскай быў пастаўлены аднайменны радыёспектакль. І згаданая вышэй аўтарская эмоцыя вельмі дакладна перададзена гукавой атмасферай дзеяння і выдатным выкананнем галоўных роляў: хлопчык Іванка – заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь Вера Кавалерава, дзед Міхалка – народны артыст Беларусі Генадзь Гарбук. Тут хацелася б падкрэсліць, што сапраўдныя творы атрымліваюць глыбокую інтэрпрэтацыю і ў іншых відах мастацтва. Гэтыя пераўтварэнні набываюць самастойнасць, але яшчэ больш вызначаюць вагомасць першаасновы. Таксама, дарэчы, як і паэтычныя радыёкампазіцыі паводле цудоўных вершаў Міхася Стральцова: «Яшчэ адна знічка кахання…», «Засцярога», «Мой свеце ясны», «Сучаснасці і вечнасці мяжа…», што захоўваюцца ў фондах Беларускага радыё.

Пра што пісаць, і як пісаць, і дзе?

Пра тое толькі ведае выпадак.

Ён свой вядзе парадак-распарадак,

Варожачы на гушчы ці вадзе.

Той міг пасля шчаслівым назаві,

Што свой звядзе пачатак і канчатак,

Слязу ў вачах і смех у вачанятах, --

Дык не чакай, а дзейнічай, жыві!

Паэзія заўсёды вабіць нечаканасцю думкі і метафарай вобраза. Мастацкае слова Міхася Стральцова вельмі арганічна ператварае будзённае ў святочнае, панылае ў радаснае, дробнае ў высокае і пры гэтым ўтойвае ў сабе тую жыццёвую праўду, без якой цяжка паверыць аўтару. Вершамі і прозай Стральцова зачытваліся сучаснікі, яго абагаўляла моладзь. Кожная кніга была падзеяй, якую чакалі ўдзячныя чытачы. І непадробна шкадавалі пра заўчасны адыход пісьменніка ў вечнае жыццё… Яркая зорка яго таленту дасюль застаецца непаўторнай у беларускай літаратуры.